Paleolithische kunstenaars leefden egalitair en sjamanistisch

Veel kunstwerken uit het paleolithicum worden aangeduid als Venuskunst en daar gaat dit blog ook over. Maar wie waren de mensen uit de oude steentijd en hoe leefden zij?

venus art by karin haanappel

De mensen in het late paleolithicum worden meestal jagers/verzamelaars genoemd. Ze trokken in groepen over de bewoonbare delen van de wereld tijdens de laatste ijstijd. In feite trokken ze achter de wilde dieren aan die een neus hadden voor vruchtbare streken. Misschien komt daar wel de uitdrukking vandaan dat de mens een kuddedier is. Sociaal- maatschappelijk bekeken, waren de rondtrekkende stammen egalitair: mannen en vrouwen, jong en oud, beschouwden elkaar als gelijkwaardig waarbij ieders expertise werd aangesproken om de stam in balans te houden. Als stammen uit balans dreigden te raken, bijvoorbeeld door ziekte, trauma of overtreding van taboes, zorgden sjamanen ervoor dat de harmonie werd hersteld.

De oorsprong van het sjamanisme is verloren gegaan in de nevelen van de prehistorie, maar er leven nu nog steeds sjamanistische stammen, onder meer in Siberië. Hun manier van leven is, in de basis, vrijwel ongewijzigd sinds de steentijd. Volgens de sjamanistische denkwijze is alles in de natuur bezield en is het mogelijk om contact te hebben met die zielen. Elke stam had een sjamaan (medicijnman of -vrouw) in hun midden die als het ware in dienst stond van de stam en bijvoorbeeld onderhandelde met de natuurkrachten of vocht tegen de geesten van zieken. Het sjamanistische wereldbeeld kent drie parallelle dimensies: (1) de bovenwereld, (2) de middenwereld en (3) de onderwereld. De fysieke wereld waarin wij mensen leven, behoort tot de middenwereld. De bovenwereld is het domein van goden en godinnen, de onderwereld wordt bewoond door geesten, natuurkrachten en voorouders. In die andere werelden gaan sjamanen op zoek naar oplossingen voor de problemen van hun stam. Sjamanen reizen in trance, een andere staat van bewustzijn, die bereikt kan worden door dans, zang, drummen en ratelen. Tijdens hun reizen worden zij vergezeld door persoonlijke krachtdieren en collectieve totemdieren van de stam.

Chauvet Cave, 28.000 BC

Schilderkunst in de oude steentijd
Wereldwijd zijn er grotschilderingen aangetroffen uit de oude steentijd. De eerste in Europa zijn eind 19e eeuw in Noord-Spanje ontdekt. Destijds was men verbaasd dat ‘primitieve’ mensen zulke schitterende en gedetailleerde schilderingen konden maken. Vanuit de 19e eeuwse tijdgeest stelde men dat de schilderingen diep in de grotten niets anders dan jachtvoorstellingen konden zijn. Helaas wordt deze stellige aanname nog vaak doorgegeven. Tegenwoordig weten we echter dat het rendier een van de voornaamste voedselbronnen was voor de steentijdmens. Als grotschilderingen iets met de jacht te maken zouden hebben, zouden rendieren zeker afgebeeld moeten zijn, maar dat is niet het geval. Er zijn juist vooral wilde paarden, beren, mammoeten, leeuwen en bizons geschilderd. Sommige dieren lijken zwanger te zijn en kunnen daarmee in verband gebracht worden met Venuskunst. Andere schilderingen tonen figuren die half mens / half dier zijn waarmee een link naar het sjamanisme kan worden gelegd.

suske en wiske

Wie maakte de steentijdkunst?
Vandaag de dag is er nog steeds geen gelijkwaardigheid tussen mannelijke en vrouwelijke kunstenaars en vanuit die optiek wordt ook naar het verleden gekeken. Dat leidt tot de aanname dat uitsluitend mannen de paleolithische kunstwerken gemaakt kunnen hebben. In Herstory of Art wordt aangetoond dat vrouwen een zeer actieve rol hebben gespeeld in het vervaardigen van kunstwerken in de oude steentijd. We kunnen met zekerheid stellen dat kunst van meet af aan gemaakt is door mannen én vrouwen, de paleolithische kunstenaars leefden immers egalitair en sjamanistisch.

In Herstory of Art kun je meer lezen over Venuskunst in de oude steentijd. Voor verdere verdieping over het sjamanisme verwijs ik naar de boeken van Linda Wormhoudt, klik hier voor meer informatie.

© Karin Haanappel, 21 september 2013

Advertenties

Een gedachte over “Paleolithische kunstenaars leefden egalitair en sjamanistisch

  1. Pingback: Egalitaire culturen | The Story of Art Blog

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s