Paleolithische kunstenaars leefden egalitair en sjamanistisch

Veel kunstwerken uit het paleolithicum worden aangeduid als Venuskunst en daar gaat dit blog ook over. Maar wie waren de mensen uit de oude steentijd en hoe leefden zij?

venus art by karin haanappel

De mensen in het late paleolithicum worden meestal jagers/verzamelaars genoemd. Ze trokken in groepen over de bewoonbare delen van de wereld tijdens de laatste ijstijd. In feite trokken ze achter de wilde dieren aan die een neus hadden voor vruchtbare streken. Misschien komt daar wel de uitdrukking vandaan dat de mens een kuddedier is. Sociaal- maatschappelijk bekeken, waren de rondtrekkende stammen egalitair: mannen en vrouwen, jong en oud, beschouwden elkaar als gelijkwaardig waarbij ieders expertise werd aangesproken om de stam in balans te houden. Als stammen uit balans dreigden te raken, bijvoorbeeld door ziekte, trauma of overtreding van taboes, zorgden sjamanen ervoor dat de harmonie werd hersteld.

De oorsprong van het sjamanisme is verloren gegaan in de nevelen van de prehistorie, maar er leven nu nog steeds sjamanistische stammen, onder meer in Siberië. Hun manier van leven is, in de basis, vrijwel ongewijzigd sinds de steentijd. Volgens de sjamanistische denkwijze is alles in de natuur bezield en is het mogelijk om contact te hebben met die zielen. Elke stam had een sjamaan (medicijnman of -vrouw) in hun midden die als het ware in dienst stond van de stam en bijvoorbeeld onderhandelde met de natuurkrachten of vocht tegen de geesten van zieken. Het sjamanistische wereldbeeld kent drie parallelle dimensies: (1) de bovenwereld, (2) de middenwereld en (3) de onderwereld. De fysieke wereld waarin wij mensen leven, behoort tot de middenwereld. De bovenwereld is het domein van goden en godinnen, de onderwereld wordt bewoond door geesten, natuurkrachten en voorouders. In die andere werelden gaan sjamanen op zoek naar oplossingen voor de problemen van hun stam. Sjamanen reizen in trance, een andere staat van bewustzijn, die bereikt kan worden door dans, zang, drummen en ratelen. Tijdens hun reizen worden zij vergezeld door persoonlijke krachtdieren en collectieve totemdieren van de stam.

Chauvet Cave, 28.000 BC

Schilderkunst in de oude steentijd
Wereldwijd zijn er grotschilderingen aangetroffen uit de oude steentijd. De eerste in Europa zijn eind 19e eeuw in Noord-Spanje ontdekt. Destijds was men verbaasd dat ‘primitieve’ mensen zulke schitterende en gedetailleerde schilderingen konden maken. Vanuit de 19e eeuwse tijdgeest stelde men dat de schilderingen diep in de grotten niets anders dan jachtvoorstellingen konden zijn. Helaas wordt deze stellige aanname nog vaak doorgegeven. Tegenwoordig weten we echter dat het rendier een van de voornaamste voedselbronnen was voor de steentijdmens. Als grotschilderingen iets met de jacht te maken zouden hebben, zouden rendieren zeker afgebeeld moeten zijn, maar dat is niet het geval. Er zijn juist vooral wilde paarden, beren, mammoeten, leeuwen en bizons geschilderd. Sommige dieren lijken zwanger te zijn en kunnen daarmee in verband gebracht worden met Venuskunst. Andere schilderingen tonen figuren die half mens / half dier zijn waarmee een link naar het sjamanisme kan worden gelegd.

suske en wiske

Wie maakte de steentijdkunst?
Vandaag de dag is er nog steeds geen gelijkwaardigheid tussen mannelijke en vrouwelijke kunstenaars en vanuit die optiek wordt ook naar het verleden gekeken. Dat leidt tot de aanname dat uitsluitend mannen de paleolithische kunstwerken gemaakt kunnen hebben. In Herstory of Art wordt aangetoond dat vrouwen een zeer actieve rol hebben gespeeld in het vervaardigen van kunstwerken in de oude steentijd. We kunnen met zekerheid stellen dat kunst van meet af aan gemaakt is door mannen én vrouwen, de paleolithische kunstenaars leefden immers egalitair en sjamanistisch.

In Herstory of Art kun je meer lezen over Venuskunst in de oude steentijd. Voor verdere verdieping over het sjamanisme verwijs ik naar de boeken van Linda Wormhoudt, klik hier voor meer informatie.

© Karin Haanappel, 21 september 2013

De Venus van Lespugue

La Vénus de Lespugue …. In mijn werkkamer staat een replica van haar, Picasso had er zelfs twee! Veel van zijn kunstwerken zijn geïnspireerd door ‘la petite statuete’ al wordt daar doorgaans weinig aandacht aan besteed. In 1964 schreef Brassai:  l’un conforme à l’orginal ébréche, l’autre complété, restauré. Picasso adore cette toute première déesse de la fécondité, quintesscence des formes féminines dont la chair, comme suscitée par le désir de l’homme, semble enfler et proliférer autour d’un noyau. Picasso was gefascineerd door haar vormen, hij hield van deformeren. Picasso was niet voor niets een van de grondleggers van het kubisme. Bovendien had hij altijd vrouwen om zich heen nodig om te kunnen creëren. Het liefst echte vrouwen, maar als die even niet beschikbaar waren, voldeden zijn replica’s van de Lespugue Venus.

venus van lespugue   reconstruction venus von lespuguelespugue tekening

De Venus van Lespugue is een van de meest bekende voorbeelden van Venuskunst uit het paleolithicum. Zij wordt gedateerd op ca. 23.000 v. Chr. en is in 1922 gevonden door René de Saint-Périer (1877-1950) in de grot van Rideaux bij Lespugue (Haute-Garonne). Volgens de traditie uit die tijd werd zij Venus genoemd (lees ‘Wat is Venuskunst’) al is zij uiteraard geen representante van de godin Venus uit de klassieke mythologie.

Het beeldje is een goed voorbeeld van mobiele kunst, het is ca. 15 cm hoog en gesneden uit het ivoor van de slagtand van een mammoet. Helaas is het tijdens de opgraving beschadigd. Tegenwoordig bevindt het zich in Musée de l’Homme in Parijs (http://www.museedelhomme.fr/).

Mobiele kunst
De mensen in de oude steentijd waren grotendeels jagers/verzamelaars en trokken in groepen over de bewoonbare delen van de aarde. De groepen waren kleinschalig en sociaal gezien met elkaar in balans. Wanneer mensen rondtrekken, ligt het voor de hand dat hun kunstwerken klein en draagbaar zijn: mobiele kunst.

venus art by karin haanappel
Kaart uit het Naturhistorisches Museum Wien met enkele voorbeelden van Venuskunst

Gedurende de laatste grote ijstijd lagen grote delen van de wereld onder dikke ijskappen. Ten zuiden daarvan strekte zich een eindeloze toendrasteppe uit, waarover zowel mensen als dieren trokken. Langs deze toendrasteppe, die diende als een snelweg die oost en west met elkaar verbond, is heel veel Venuskunst gevonden. Alle gevonden beeldjes zijn voorbeelden van mobiele kunst en vertonen opvallend veel overeenkomsten, waardoor we kunnen spreken van een gemeenschappelijke symbolentaal en met recht kunnen stellen dat Venuskunst een mondiaal gegeven is. De toendrasteppe is al een snelweg van de vrouwelijke iconografie.

Steatopygie
Wanneer we de beeldjes op iconografische en iconologische manier met elkaar vergelijken, valt op dat het allemaal vrouwen voorstellen in de vruchtbare fase van hun leven. Bolle buiken en billen, volle borsten en een realistische weergave van de poort-des-levens. Vaak is er sprake van steatopygie, zoals bij de Venus van Lespuque het geval is. Steatopygie is een extreme vorm van vetafzetting op de billen bij vrouwen en is vermoedelijk ontstaan als aanpassing in tijden van onvoorspelbare voedselvoorziening.  Omdat vrouwen het leven dragen en zelf voeden,  is het van groot belang dat zij voldoende reserves hebben. In Afrika leven nog stammen waar steatopygie voorkomt.

khoi_khoi steatopygie

Naald-en-draadtechniek
Een andere opvallende overeenkomst is het feit dat veel beeldjes op hun naakte lichaam verschillende kledingstukken lijken te dragen. Ook de Venus van Lespugue draagt een kledingstuk dat alleen zichtbaar is aan de achterkant: een soort touwrokje dat naar beneden toe in een punt loopt. Het is niet waarschijnlijk dat dit soort rokjes tot de dagelijkse uitrusting van de vrouwen uit de oude steentijd behoorden, gezien het klimaat waarin zij leefden. Wel mogen we aannemen dat het sacrale en rituele kleding betreft. We kunnen slechts gissen naar de exacte betekenis, maar het is opvallend hoe precies en gedetailleerd de weef- en vlechtpatronen zijn weergegeven waardoor we kunnen stellen dat de kledingstukken voor die tijd zeker belangrijk geweest moeten zijn.

venus van lespugue venuskunst- Lespugue

Het feit dat kledingstukken worden afgebeeld, geeft aan dat de naald-en-draadtechniek was uitgevonden. Volgens de meeste onderzoekers liggen de oorsprong en de toepassing van deze techniek bij vrouwen. Textielexpert Elizabeth Wayland Barber stelt dat de Venus van Lespugue de oudste voorstelling weergeeft van een gesponnen draad. Het rokje dat onder de heupen hangt, is gemaakt van gedraaide vezels die aan het eind rafelen. Wanneer we aannemen dat de naald-en-draadtechniek inderdaad door vrouwen is uitgevonden, kunnen we ook stellen dat het vrouwen zijn geweest die deze Venuskunst hebben vervaardigd. Immers, het is hun belevingswereld die uitgebeeld wordt.

In Herstory of Art kun je meer lezen over Venuskunst in de oude steentijd.

© Karin Haanappel, 4 juli 2013

Ice Age Art: A Cultural Show

Andrew Graham-Dixon travels to Northern Spain to visit some of the world’s oldest works of art, hundreds of meters beneath the surface of the earth. In limestone caves he is astonished to find a series of vivid paintings, some of which are over 33,000 years old, which appear to link modern man to our ice age ancestors.

Back in London, the British Museum is staging one of its most ambitious exhibitions yet, Ice Age Art: Arrival of the Modern Mind. Andrew gets a behind-the-scenes preview of the extraordinary highlights and discovers that the world’s first commissioned artists were producing highly sophisticated work tens of thousands of years before he previously imagined.

The programme includes contributions from the British Museum’s director, Neil MacGregor, and artist Antony Gormley.

British Museum
Ice Age Art: Arrival of the Modern Mind
7 February – 2 June 2013

Ice Age Art: A Cultural Show Special 

Ice Age Art: the arrival of the modern mind

An exhibition 40,000 years in the making…. Ice Age Art in the British Museum London, now until 2 June 2013.

ice age art

Discover masterpieces from the last Ice Age drawn from across Europe in this groundbreaking show. Created by artists with modern minds like our own, this is a unique opportunity to see the world’s oldest known sculptures, drawings and portraits.

These exceptional pieces will be presented alongside modern works by Henry Moore, Mondrian and Matisse, illustrating the fundamental human desire to communicate and make art as a way of understanding ourselves and our place in the world.

Ice Age art was created between 40,000 and 10,000 years ago and many of the pieces are made of mammoth ivory and reindeer antler. They show skilful, practised artists experimenting with perspectives, scale, volumes, light and movement, as well as seeking knowledge through imagination, abstraction and illusion.

One of the most beautiful pieces in the exhibition is a 23,000-year-old sculpture of an abstract figure from Lespugue, France. Picasso was fascinated with this figure and it influenced his 1930s sculptural works.

Although an astonishing amount of time divides us from these Ice Age artists, such evocative pieces show that creativity and expression have remained remarkably similar across thousands of years.

The female gaze

Sculptures of the female form are a feature of the exhibition Ice Age art: arrival of the modern mind. Here, exhibition curator Jill Cook and artist Ghislaine Howard explore these representations of women in Ice Age and contemporary art.

See more on the website of the British Museum: http://www.britishmuseum.org/whats_on/exhibitions/ice_age_art.aspx

Kritiek van dr. Annine van der Meer op deze tentoonstelling: mei-2013-venus-of-een-veel-te-vette-vrouw-verslag-ice-age-art-tentoon

Wat is Venuskunst?

Venuskunst is sacrale voorchristelijke vrouwelijke kunst die te maken heeft met leven, dood en wedergeboorte. De term berust op een misverstand, zoals vaker voorkomt in de kunstgeschiedenis. In het midden van de 18e eeuw was de gedachte ontstaan dat de klassieke oudheid als bakermat van onze westerse beschaving zou kunnen dienen. Op grote schaal werden archeologische opgravingen gedaan om deze gedachte te ondersteunen. In 1864 werd in de Dordogne een klein beeldje ontdekt. Het beeldje van amper 8 cm groot bevindt zich tegenwoordig in Musée de l’Homme in Parijs. Uit ivoor is een jong meisje gesneden, zonder hoofd en armen, maar met een heel duidelijke poort des levens. Zij kreeg de naam Vénus impudique (de onzedige Venus), omdat zij schaamteloos haar naaktheid toonde.

venus impudique tekening venus impudique Vénus impudique, 14.000 v. Chr.

Destijds vond men naakte vrouwen een schande, tenzij het een verheven onderwerpbetrof zoals de mythologische godin Venus, die geboren werd uit het schuim van de zee en derhalve wel naakt moest worden afgebeeld. Venus was enorm populair bij mannelijke kunstenaars, al was het alleen maar om een excuus te hebben om vrouwelijk naakt te kunnen bestuderen en weergeven. In 1863 was ‘La Naissance de Vénus’ van Alexandre Cabanel (1823-1889) een van de topstukken op de jaarlijkse Salon in Parijs. Het werd zelfs direct aangekocht door keizer Napoleon III. In datzelfde jaar werden er ook duizenden werken geweigerd door de juryleden van de Salon, hetgeen leidde tot de oprichting van de Salon des Refusés (salon van de geweigerde werken). Het meest bekritiseerde schilderij van deze Salon was ‘Le déjeuner sur l’herbe’ van Edouard Manet (1832-1883). Wanneer we de twee schilderijen vergelijken, worden de verschillen zonder meer duidelijk. De Venus van Cabanel geeft een geïdealiseerd beeld van de vrouw, terwijl de naakte dame van Manet een eigentijdse vrouw zou kunnen zijn. Maar 19e eeuwse vrouwen zaten doorgaans niet naakt te picknicken in het bos temidden van geklede heren. Deze dame moet dus wel een prostituee zijn. Zo dacht men er ook over in 1863 en Manet kreeg er flink van langs. Ironisch dat Manet tegenwoordig bekend staat als de vader van de moderne schilderkunst en amper nog iemand weet wie Cabanel was.

Alexandre_Cabanel_-_The_Birth_of_Venus La Naissance de Vénus – Cabanel, 1864

Manet le déjeuner sur l'herbe Le déjeuner sur l’herbe – Manet, 1864

Terug naar de Vénus impudique. Toen het beeldje werd gevonden, had men het idee dat alleen vrouwen van lichte zeden zo openlijk hun geslachtsorganen toonden. Dit meisje moest dus wel een voorbeeld zijn van steentijdporno. Daarmee werd de toon gezet: voortaan zouden de naakte vrouwenbeeldjes uit de steentijd vanuit seksistisch oogpunt Venussen worden genoemd, al waren ze absoluut geen representatie van de mythologische Venus, want die bestond nog niet vóór de klassieke oudheid, zelfs geen barbaarse variant ervan. Door prehistorische kunst als seksistisch en pornografisch te bestempelen, ontstaat de indruk dat deze beeldjes uitsluitend bedoeld waren als lustobject voor mannen. Dit soort uitspraken zegt natuurlijk meer over de male gaze die vandaag de dag nog steeds heerst dan over de werkelijke betekenis van zo’n beeldje. Daarom pleit ik ervoor kunst te beschouwen vanuit de context van de tijd waarin zij is gemaakt en niet met de ogen van nu. In mijn boek ‘Herstory of Art’ ben ik daar uitgebreid op ingegaan en heb aangetoond dat Venuskunst symbool staat voor de levenscyclus die universeel, mondiaal en zelfs tijdloos is.

Deze website is een aanvulling op het boek ‘Herstory of Art’ en zal wereldwijde Venuskunst tonen.

© Karin Haanappel, 2 mei 2013
www.herstoryofart.nl

venus van willendorf halaf cultuur Isis lactans

Venuskunst is te volgen in de social media:
Facebook: www.facebook.com/venuskunst
Twitter: @Venus_Kunst
Pinterest: http://pinterest.com/herstoryofart/venuskunst/